هند

باز به کتاب « گفتن نتوانیم نگفتن نتوانیم» می پردازم و برداشت استاد از وضع فرهنگی و اجتماعی هند در سفری که به آن دیار داشته اند را در ادامه می نویسم:

برای من خالی از تعجب نبود که بشنوم هند بخواهد همایشی درباره خیام تشکیل بدهد. زیرا تصوری که از گرایش فکری هند داشتم آن را با خیام فاصله مند می دیدم. هند بیشتر اندیشه های پیچیده عرفانی را می پسندیده است در حالی که خیام رو به روشنی، شفافیت و احیاناً سرداندیشی داشته است. در هر گوشه از جهان که انسان دل نگران از زندگی باشد، خیام با او دمساز می شود.

دهلی که مرکب از هفت شهر است گمان می کنم که وسیع ترین پایتخت جهان باشد. ساختمان های چند طبقه در شهر بسیار کم دیده می شود. مردمی می بینید که در کومه های چند متری زندگی می کنند با سقف پوشالی و یا در پیاده رو می خوابند. اگر همه موهبت های مادی را از هندی گرفته باشند او هنوز یک موهبت را دارد و آن آزادی است. تا دلتان بخواد در شهر صدای بوق موتور، اتوموبیل و ریگشا ( سه چرخ موتوری یا دستی) هست. دهلی را تنها شهری دیدم که در آن بوق زدن نه تنها ممنوع نیست بلکه مستحسن نیز هست. پشت تعداد زیادی از خودروها نوشته شده است PLEASE HORN ( لظفاً بوق بزنید) ، گویا علت آن است که شخص پیاده غافلگیر نشود یا اتوموبیل جلویی بداند پشت سرش نقلیه دیگری وجود دارد. به دهلی کهنه اگر سر بزنید هند واقعی را آنجا می بینید. انسان و حیوان  و ماشین با هم در همزیستی به سر می برند. در میان این فقر و فاقه و دستفروشی های محقر که بساط خود را روی زمین پهن کرده اند، گران ترین جواهر فروشی ها هم وجود دارند. هیچ کس از دست دیگری عصبانی نیست. با آنکه فاصله طبقاتی در هند هراس انگیز است کینه اقتصادی کمتر احساس می شود. من خیال می کنم آنچه روح هندی را با همه کمبودهای زندگی در آرامش نسبی نگاه داشته نظام دموکراسی است. مردم احساس آزاد بودن دارند. امر و نهی حکومتی بر آنها سنگینی نمی کند بنابراین می توانند نداشته های خود را به آن ببخشند. در میان آن همه به هم ریختگی کسی به کسی کاری ندارد. پیاده از جلوی سواره خود را کنار نمی کشد و سواره از اینکه جلویش را سد کنند عصبانی نمی شود ولی همه در مقابل چراغ قرمز صبورند و صف می کشند.

دانشگاه جواهر لعل نهرو شاید بزرگ ترین باغ یا دانشگاه در جهان باشد. گویا 600 یا 800 هکتار . درخت های درهم برهم را به حال خود گذارده اند تا طبیعی به نظر آیند. هرگز در هیچ جای دیگری این همه گل کاغذی نمی بینید.

در موزه نهرو سه شعله آتش همواره روشن هستند: یکی به نام جواهر لعل نهرو، یکی به نام ایندیرا گاندی و دیگری به نام راجیو گاندی.

در سطح مملکتی و سیاست سعی شده است که اختلاف مذهبی به حداقل برسد. رئیس جمهور: مسلمان، نخست وزیر: هندو و وزیر خارجه: سیک

تاج محل : بیست سال طول کشیده است تا تاج را ساخته اند و بنای عشق است به مهندسی عیسی شیرازی. بنا حال و هوای اصفهان را باز می تاباند. زنی که این بنا به عشق او برپا گردید ، ممتاز محلّ، چهارده بچه آورد و در حالی که سی و نه سال بیشتر نداشت سر چهاردهمی بر سر زا رفت. مغولان در هند نظیر سلجوقیان در آسیای صغیر مروج زبان فارسی و تمدن ایران بودند. عجب که در دوره هایی بیگانه ها قدر زبان فارسی و فرهنگ ایرانی را بیشتر از خود ایرانی ها دریافته اند و پاس داشته اند.

اندیشه هندو: با آنکه هندوها به ایزدان متعدد پای بندند ولی ایمان آنها متوجه یک پروردگار واحد است ، یک نیروی برتر که نظم کائنات در ید قدرت اوست ولی شباهتی به کردگار آیین  های توحیدی ندارد. نیکی کردن و پرهیز از بدی مهم ترین جوهر دین شان است.

آنها معتقدند که: کسانی که می گویند او را می شناسند به شناخت آنان نمی آیند بلکه به شناخت کسانی می آید که می گویند او را نشناختیم. شناخت در محدودیت می گنجد در حالی که او فراتر از محدودیت است.

در مقایسه با عرفان ایرانی به نظر می رسد که در تفکر هندو آسمان پایگاه نمایانی ندارد. هرچه می گذرد و نمی گذرد در گرداگرد زمین است.

خال بر پیشانی یا گونه برای این است که بگویند به این نقطه توجه کنید و سرمه بر چشم و سرخی بر لب نیز برای آنند که نظرها را به آن موضع خاص جلب کنند.

در هند نزدیک به دویست زبان وجود دارد. هاریجان ها ( ناپاک ها) اگر چه بعد از استقلال هند طبق قانون اساسی شهروند کامل محسوب می شوند ولی در نزد افکار عمومی فاقد پایگاه اجتماعی محسوب می شوند و در واقع انسان به حساب نمی آیند. پَست ترین و پر رنج ترین کارها بر عهده آن هاست. حتی اگر یک شهروند عادی در حق آنها جنایتی مرتکب شود در نظر عامه مستلزم کیفر نیست. زیرا که معتقدند هاریجان ها در گذشته های دور گناهانی کرده اند و اکنون به این روز افتاده اند تا مکافات شوند.